Kemal ÖZER

Haklar kronolojisi

Hammurabi Kanunnamesi’nin ne kadar adilane bir hukuk içerdiği herkesin malumudur. Ancak tarihi bir vesika olması neniyle listemizde ilk sırayı işgal etmiştir. Sayıları az olsa da nitelik ve nicelik açısından diğer tüm çalışmaların temelini oluşturan kaynakların Peygamber s.a.v.’le başlayarak günümüze yansıdığını görüyoruz. İlk hak arama sözleşmesi olan Hılful Fudul’u ilk anayasa olan Medine Vesikası-Sözleşmesi, ilk insan hakları sözleşmesi olan Veda Hutbesi, ilk tüketici hakları koruma ve standart kanunu olan Kanunname-i İhtisab-ı Bursa hep bizim eserlerimizdir. Diğerlerinin sayısına bakıp ta hüzünlenmemiz gerekmiyor. Diğerlerinin tüm içeriğini vahyi gelenek armağan etmiştir. Ayrıca onların gelimine en az diğerleri kadar bizler de katkı sunduğumuzu unutmamak gerekir.

■ Hammurabi Kanunnları ▪ İ.Ö. 2500
■ Hılful Fudul Anlaşması- Mekke ▪ 596
■ Medine Vesikası-Sözleşmesi – Medine İslam Devleti ▪ Miladi 622
■ Hz Muhammed’in Veda Hutbesi ▪ Hicri 9 Miladi 631
■ Magna Charta Libertatum ▪ 19 Haziran 1215
■ Kanunname-i İhtisab-ı Bursa II Beyazit Han ▪ Bursa Miladi 1502
■ Augsburg Din Barışı ve Hoşgörü Bildirgesi ▪ 25 Eylül 1555
■ Hollanda Bağımsızlık Bildirgesi ▪ 26 Temmuz 1581
■ Nantes Fermanı ▪ 13 Nisan 1598
■ Mayflower Sözleşmesi ▪ 11 Kasım 1620
■ İngiliz Haklar Bildirgesi ▪ Petition of Rights ▪ 17 Haziran 1628
■ İngiltere’nin Özgür Halkının İlk Anlaşması ▪ Birinci Leveller Bildirgesi) ▪ 1647)
■ İngiltere’nin Özgür Halkının Anlaşması - Leveller Sonuç Bildirgesi ▪ 1 Mayıs 1649
■ Habeas Corpus Bildirgesi ▪ 1679
■ İngiliz İnsan Hakları Bildirgesi - Bill of Rights ▪ 1689
■ Pul Kanunu Kongresi Bildirgesi ▪ 19 Ekim 1765
■ Kolonilerin İlk Kongre Bildirgesi ▪ 14 Ekim 1774
■ Virginia İnsan Hakları Bildirgesi ▪ 12 Haziran 1776
■ ABD Bağımsızlık Bildirgesi ▪ 14 Temmuz 1776
■ Northwest Kuralları ▪ 13 Temmuz 1787
■ Fransız İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirgesi ▪ 3 Eylül 1791
■ Amerikan Haklar Bildirgesi ▪ 15 Aralık 1791
■ İspanyol Halkının Politik Anayasası ▪ 19 Mart 1812
■ Osmanlı Devleti Sened-i Ittifak ▪ 7 Ekim 1808
■ Osmanlı Devleti Gülhane Fermanı ▪ 3 Kasım 1839
■ Halkın Sözleşmesi - Çartizm Bildirgesi ▪ 1848
■ Alman Halkının Temel Hakları, Alman Devleti Anayasası - Bölüm VI ▪ 1849
■ Osmanlı Devleti Islahat Fermanı ▪ 18 Şubat 1856
■ Osmanlı Devleti Adalet Fermanı ▪ 1875
■ Osmanlı Devleti 1876 Anayasası- Kanun-i Esasi (İnsan Haklarıyla İlgili Maddeler) ▪ 23 Aralık1876
■ Mecelle-i Ahkâm-ı Adliye ▪ 1877 (Yürürlüğü 4 Ekim 1926’da kaldırıldı)
■ Emek Şövalyelerinin Anayasası ▪ 1878
■ Erfurt Programı - Alman Sosyal Demokrat Partisi Programı ▪ 20 Ekim 1891
■ Cebri Çalıştırma Hakkında 29 Sayılı ILO Sözleşmesi ▪ 28 Haziran 1930
■ Uluslararası Çalışma Örgütü’nün Amaçları Hakkında Bildirge - Başlangıç Bölümü ▪ (1944
■ Uluslararası Çalışma Örgütü’nün Amaçları Hakkında Bildirge - Ek Deklarasyon ▪ 1944
■ BM Anlaşması - Başlangıç Bölümü ▪ 26 Haziran 1945
■ Amerikan İnsan Hakları ve Ödevleri Bildirisi ▪ 2 Mayıs 1948
■ Uluslararası Çalışma Örgütü, Sendika Özgürlüğüne ve Örgütlenme Hakkının Korunmasına İlişkin 87 Sayılı Sözleşme ▪ 9 Temmuz 1948
■ BM, Soykırım Suçunun Önlenmesi ve Cezalandırılması Sözleşmesi ▪ 9 Aralık 1948
■ BM, İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi ▪ 10 Aralık 1948
■ Uluslararası Çalışma Örgütü, Teşkilatlanma ve Kolektif Müzakere Hakkı Prensiplerinin Uygulanmasına Müteallik 98 Sayılı Sözleşme ▪ 1 Temmuz 1949
■ Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi - Bilinen adı, İnsan Haklarının ve Temel Özgürlüklerinin Korunmasına İlişkin Sözleşme - Resmi adı ▪ 4 Kasım 1950
■ İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesi’ne 1 Nolu Ek Protokol ▪ 20 Mart 1952 (İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesinin I Bölümü İçerisinde Yer Almayan Bazı Hak Ve Özgülüklerin Uygulanmasına İlişkin 1 Nolu Protokol)
■ İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesine 2 Nolu Ek Protokol (İnsan Hakları Divanına İstişari Mütalaa Vermek Yetkisi Tanıyan 2 Nolu Protokol) ▪ 6 Mayıs 1963
■ İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesine 4 Nolu Ek Protokol ▪ 16 Eylül 1963) (Ek 1’nolu Protokolde Yer Alan Haklardan Başka, Bazı Hakları Ve Özgürlükleri Güvence Altına Alan 4 Nolu Protokol)
■ Temel Sağlık Hizmetleri Konferansı Almaata Bilgirisi ▪ Eylül 1978
■ İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesine Ölüm Cezasının Kaldırılmasına İlişkin 6 Nolu Ek Protokol ▪ 1 Mart 1985
■ İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesine 7 Nolu Ek Protokol ▪ 1 Kasım 1988
■ Bali Bildirgesi-Dünya Tabipler Birliği ▪ Bali-Eylül 1995
■ İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesine 13 Nolu Ek Protokol ▪ 3 Mayıs 2002
■ Uluslararası Çalışma Örgütü, Eşit Değerde İs İçin Erkek ve Kadın İşçiler Arasında Ücret Eşitliği Hakkında 100 Sayılı Sözleşmesi ▪ 29 Haziran 1951
■ BM, Sığınanların Statüsüne İlişkin Sözleşme ▪ 28 Temmuz 1951
■ BM, Kadınların Siyasal Haklarına İlişkin Sözleşme ▪ 20 Aralık 1952

■ BM, Mahpusların Islahı İçin Asgari Standart Kurallar ▪ 30 Ağustos 1955)
■ Uluslararası Çalışma Örgütü, Cebri Çalıştırmanın İlgasına Dair 105 Sayılı Sözleşme ▪ 25 Haziran 1957
■ Uluslararası Çalışma Örgütü, Is ve Meslek Yönünden Ayrım Hakkında 111 Sayılı Sözleşme ▪ 25 Haziran 1958
■ BM, Çocuk Hakları Bildirgesi ▪ 20 Kasım 1959
■ Tıbbı Deontoloji Nizamnamesi ▪ 13 Ocak 1960
■ BM, Eğitimde Ayrımcılığa Karşı Uluslararası Sözleşme ▪ 14 Aralık 1960
■ Avrupa Sosyal Şartı (Avrupa Sosyal Haklar Sözleşmesi) ▪ 18 Ekim 1961
■ BM, Her Çeşit Irk Ayrımcılığının Kaldırılmasına İlişkin Uluslararası Sözleşme ▪ 21 Aralık 1965
■ BM, Ekonomik, Toplumsal ve Kültürel Haklar Uluslararası Sözleşmesi ▪ 16 Aralık 1966
■ BM, Kişisel ve Siyasal Haklar İlişkin Uluslararası Sözleşme ▪ 16 Aralık 1966
■ BM, Kişisel ve Siyasal Haklar Uluslararası Sözleşmesine Seçmeli Protokol ▪ 16 Aralık 1966
■ BM, Kişisel ve Siyasal Haklar Uluslararası Sözleşmesine, Ölüm Cezasının Kaldırılmasını Amaçlayan İkinci
■ BM, Seçmeli Protokol ▪ 15 Aralık 1989
■ BM, Ekonomik, Toplumsal ve Kültürel Haklar Uluslararası Sözleşmesi ▪ 16 Aralık 1966
■ BM, Toplumsal Gelişme ve Kalkınma Bildirgesi ▪ 11 Aralık 1969
■ Uluslararası Çalışma Örgütü, İşletmelerde İşçi Temsilcilerinin Korunması ve Onlara Sağlanacak Kolaylıklar Hakkında 135 Sayılı ILO Sözleşmesi ▪ 2 Haziran 1971
■ BM, İnsan Çevresi Konferansı - Stockholm Deklarasyonu ▪ 1972
■ Uluslararası Çalışma Örgütü, İstihdama Kabulde Asgari Yaşa İlişkin 138 Sayılı Sözleşme ▪ 6 Haziran 1973
■ BM, Olağanüstü ve Silahlı Çatışma Hallerinde Kadınların ve Çocukların Korunmasına Dair Bildiri ▪ 14 Aralık 1974
■ Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Konferansı, Sonuç Bildirgesi-Helsinki Belgesi ▪ 1 Ağustos 1975
■ BM, Özürlü Kişilerin Haklarına Dair Bildiri ▪ 9 Aralık 1975
■ Uluslararası Çalışma Örgütü, Kamu Hizmetlerinde Örgütlenme Hakkının Korunmasına ve İstihdam
Koşullarının Belirlenmesi Yöntemlerine İlişkin 151 Sayılı Sözleşme ▪ 7 Haziran 1978
■ BM, Kitle İletişim Araçlarının Barışın ve Uluslararası Anlayışın Güçlendirilmesine, İnsan Haklarının Geliştirilmesine ve Irkçılık, Apartheid ve Savas Kışkırtıcılığı ile Mücadele Edilmesine Katkıda Bulunması ile İlgili Temel Prensipler Bildirgesi ▪ 22 Kasım 1978
■ BM Kadınlara Karşı Ayrımcılığın Önlenmesi Uluslararası Sözleşmesi ▪ 18 Aralık 1979
■ Afrika İnsan ve Haklarının Hakları Şartı ▪ 26 Haziran 1981
■ İslam’da İnsan Hak ve Hürriyetleri Beyannamesi ▪ 19 Eylül 1981
■ Lizbon Bildirgesi-Dünya Tabipler Birliği ▪ 1981
■ BM, Din ve İnanca Dayalı Her Türlü Hoşgörüsüzlük ve Ayrımcılığın Kaldırılması Bildirisi ▪ 25 Kasım 1981
■ Uluslararası Çalışma Örgütü, Hizmet İlişkisine İşveren Tarafından Son Verilmesi Hakkında 158 Sayılı Sözlemse ▪ 2 Haziran 1982
■ BM, Ölüm Cezası ile Karşılaşanların Haklarının Korunmasını Güvence Altına Alacak Tedbirler Bildirgesi ▪ 25 Mayıs 1984
■ BM, İşkence ve Diğer Zalimce, İnsanlık Dışı veya Onur Kırıcı Davranış veya Cezalandırmalara Karşı Sözleşme ▪ 10 Aralık 1984
■ BM, Yargı Bağımsızlığına Dair Temel Prensipler ▪ 29 Kasım 1985
■ BM, Suçtan ve Yetki İstismarından Mağdur Olanlara Adalet Sağlanmasına Dair Temel Prensipler Bildirisi ▪ 29 Kasım 1985
■ İşkencenin ve İnsanlık Dışı ya da Küçültücü Ceza veya Muamelenin Önlenmesine İlişkin Avrupa Sözleşmesi ▪ 26 Haziran 1987

■ BM, Herhangi Bir Biçimde Tutuklanan veya Hapsedilen Kişilerin Korunmasına İlişkin Prensipler Bütünü ▪ 9 Aralık 1988
■ BM Hukuk Dışı ve Keyfi İnfazların Etkin Biçimde Önlenmesi ve Soruşturulmasına İlişkin Prensipler ▪ 24 Mayıs 1989
■ BM, Çocuk Haklarına Dair Sözleşme ▪ 20 Kasım 1989
■ BM, Avukatların Rolüne İlişkin Temel İlkeler Bildirgesi ▪ 7 Eylül 1990
■ BM, Savcıların Rolüne Dair Yönerge ▪ 7 Eylül 1990
■ Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Konferansı, Yeni Bir Avrupa İçin Paris Şartı ▪ 21 Kasım 1990
■ BM, Mahpuslara Karşı Davranışlara Dair Temel Prensipler ▪ 14 Aralık 1990
■ BM, Özgürlüğünden Yoksun Bırakılmış Küçüklerin Korunması İçin Kurallar ▪ 14 Aralık 1990
■ BM, Çevre ve Kalkınma Rio Deklarasyonu ▪ 3-14 Haziran 1992
■ AB, Kopenhag Kriterleri ▪ 22 Haziran 1993
■ BM, Ulusal veya Etnik, Dinsel veya Dilsel Azınlıklara Mensup Olan Kişilerin Haklarına Dair Bildiri ▪ 20 Aralık 1993
■ BM, Kadınlara Karşı Şiddetin Tasfiye Edilmesine Dair Bildiri ▪ 20 Aralık 1993
■ Avrupa Hasta Haklarının Geliştirilmesi Bildirgesi ▪ Amsterdam-28-30 Mart 1994
■ BM, Nüfus ve Kalkınma Konferansı Eylem Planı ▪ 5-13 Eylül 1994
■ Avrupa Konseyi, Ulusal Azınlıkların Korunması İçin Çerçeve Sözleşme ▪ 1 Şubat 1995
■ BM, Kopenhag Toplumsal Kalkınma Deklarasyonu ▪ 6-12 Mart 1995
■ BM, Pekin Deklarasyonu ▪ 15 Eylül 1995
■ Avrupa Konseyi, Çocuk Haklarının Kullanılmasına İlişkin Avrupa Sözleşmesi (25 Ocak 1996)
■ BM, İnsan Yerleşimleri Konferansı - Habitat II
■ İstanbul Deklarasyonu ▪ 3-14 Haziran 1996
■ Sağlık Reformlarına Dair Ljubljana Bildirgesi ▪ 1996
■ Avrupa Konseyi, İnsan Hakları ve Biyotip Sözleşmesi ▪ Kasım 1996 - 4 Nisan 1997
■ BM, İnsan Hakları Savunucularının Korunması Bildirgesi ▪ 3 Nisan 1998
■ Uluslararası Çalışma Örgütü, Çalışmaya İlişkin Temel Hak ve İlkeler Deklarasyonu ▪ 19 Haziran 1998
■ Uluslararası Çalışma Örgütü, Çok Kötü Biçimlerdeki Çocuk İşçiliğinin Yasaklanması ve Ortadan Kaldırılmasına İlişkin 182 Sayılı Acil Eylem Sözleşmesi ▪ 17 Haziran 1999
■ Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı, Avrupa Güvenlik Şartı ▪ 19 Kasım 1999
■ BM, Binyıl Bildirgesi ▪ 6-8 Eylül 2000
■ Hasta Haklarına İlişkin Avrupa Statüsü (Ana Sözleşmesi) Temel Doküman Roma-Kasım 2002
■ Avrupa Birliği, Temel Haklar Bildirgesi ▪ 7-8 Aralık 2000
■ Tütün Kontrol Çevre Sözleşmesi ▪ Mayıs 2003
■ Avrupa Anayasası ▪ 29 Ekim 2004

İSLAM DÜNYASI’NA ÖZEL

Hz Peygamber s.a.v.’den günümüze içeriğinde temel hakların korunması olan sözleşme, anayasa ve yasalardan bazıları

Kemal ÖZER
'Dayatmalara Karşı' adlı eserinden